Southern Authors No. 17 — TS Sungkit, Jr. sa Magsusulat nga Lumad, Identity Narratives, ug ang Nanangen Storytelling

Featured Authors by Alton Melvar Dapanas |

Si TS Sungkit, Jr. kay usa ka lumad Higaonon sa Kisola, Sumilao sa Bukidnon. Usa siya ka magbabalak ug nobelista. Nakasuwat siyag duha ka nobela, Mga Gapnod sa Kamad-on (Driftwood on Dry Land, nga gipatik sa UST Publishing House niadtong 2011) nga nakadaog sa NCCA Writers’ Prize sa tuig 2007, ug Batbat hi Udan (The Story of Udan), ang unang nobela nga gisuwat sa pinulongang Higaonon. Nakasakmit sab siya sa ganti nga NBDB Trust Fund alang sa mga Magsusulat sa nobela nga Mga Tigmo sa Balagbatbat. Ang iyang historikal nga nobela kay usa ka paglayat gikan sa binaba padung sa sinulat nga katitikan, kay gibase sa nanagen nga pagsugid og mga sugilanon sa mga Higaonon sa Misamis Oriental, Bukidnon, and Agusan del Sur. Si Sungkit kay usa pod ka fellow sa Iyas National Writers Workshop ug Iligan National Writers Workshop. Sa tuig 2014, mi-organisa siyag creative writing workshop nga gipahigayon sa Bukidnon State University Ethnocultural Museum. Usa sab siya sa mga tigpamulong sa 2015 Philippine International Literary Festival ug sa 3rd Taboan Philippine International Writers Festival.

 

Alton Melvar Dapanas: “Ang mga magsusulat nga naggikan sa indigenous cultures nag-atubang karon sa tekstuwal ug kulturanhong hagit: ang pag-angkon sa kailhanan gikan sa Westernized, kolonyal, ug siyudadnong kultura, ug ang pagpangitag paagi nga maambit ang mga sugilanon padulong sa mga tigpaminaw nga mitahap nga kining kultura anaa na sa ngibngibi sa pagkahanaw. Ang mga lumad nga magsusulat migamit og identity narratives— mga naratibo mitugot sa representasyon sa usa ka dako-dako nga kailhanan sa komunidad ug mihabi sa mga tigpaminaw o mananambong sa usa ka panapton sa usa ka gilugwayng pamilya ug ang sugilanon sa pagtunhay niini—imbes nga awtobayograpiya. Sa pagsaysay sa mga sugilanon sa imong mga katawhan— ang Higaonon sa Misamis Oriental, Bukidnon, Agusan del Sur, ug ang anaa sa dayaspora— giunsa nimo pagpalapad sa espasyo sa panugid ug tekstuwal nga kamay aron adunay matinud-anong pagdakop sa di lang usa apan kapid-an nga mga tingog?”

TS Sungkit, Jr.: “Usa ray lintunganay sa tanang suliran nga giatubang sa mga Higaonon bisan kon asa pa sila. Ug kana mao ang pagkahanaw sa ilang gahum ekonomikanhon tungod kay gilangkat kanila sa kolonyalismo (lokal man o langyaw) ang katungod sa pagpanag-iya sa ilang kayutaan. Mao nga sa maong hisgot motuyok ang mga planeta sa akong pagpanugilon. Ang paggamit sa giingon ninyo nga identity narratives nagasumikad sa among pagtoo nga kini mao ang dalan aron malig-onan ang among panaghiusa isip sahi nga hut-ong sa katilingbang Pilipinhon.

“Wala kaayo koy tataw nga mga lakang sa pagpalapad sa gikaingon mong espasyo sa panugid. Tingali tungod kay dili na maoy dalan nga giandam alang sa akong pagpanulat. Ang mahinungdanon alang nako dili ang pagdakop sa lainlaing mga tingog aron nga kini iyagyag sa katilingban tungod kay gatusan ka tuig na man na nga anaa nang mga tingoga apan magpabungolbungol lang gyod ang katilingbang ulipon sa kolonyalismo hangtod sa kasamtangan. Ang mahinungdanon alang nako mao ang pagpalawom sa pagsabot sa kamatuoran sa kasinatiang Higaonon aron nga sila ug ang katilingbang Pilipinhon mahigmata sa urom nga maoy dakong babag sa ilang mga damgo.”

Batbat hi Udan (The Story of Udan), Quezon City: Central Book Supply Inc., 2009.
Finalist, 2010 Madrigal-Gonzales Best First Book Award.

Dapanas: “Aduna tay Philippine literary canon ug sagad niini kay nasuwat sa pinulongang Iningles ug Tagalog – kini na-Westernized sa pamaaging wa nuon giila ang regional specificity ug gidasig ang mga tawo nga mahimong suspetsoso sa mga kal-ang ug pagpanagana. Gi-indoktrinar kita niining mga ‘gatekeepers’ nga ang identity narratives kay gituohan nga tibuok, pareho, nayon, ug ang pagka-tinagsip ug dili tataw nagpasabot nga kayagaw ug kapakyas sa self-actualization. Apan ang atong precolonial nga oral tradition – pang-ritwal nga awit, orature, ug uban pang bisyonaryong pamaagi – mipahibawo ug miporma nianang Nanangen storytelling sa mga Higaonon. Sultii mi kon giunsa pagsukip niining nanangen storytelling sa imong nobela nga Batbat hi Uban/ The Story of Udan, imong unang nobela nga napatik.”

Sungkit, Jr.: “Kon nakabasa na ka sa Batbat Hi Udan nga napatik sa hubad nga Tinagalog niadtong 2009, dali rang mamatikdan nga dili ni sama sa kasagarang pamaagi sa pagpanugilon. Kini tungod kay ang maong nobela naumol sa handom nga ipatik sa papel ang hulagway sa pagpanugid sa pamaaging nanangen. Kana bang pagpanugilon nga buhi nga ingon og ikaw mismo ang atua nakigbugno sa bangis nga mga busaw o kaha mingasngas sa nagmantika nga inasal nga manok kalasanon. Kanang pagsaysay nga way pagtagad kon unsay istandard sa kasadpan ug sa mga kolonisadong hangtod karon magluhodluhod pa gihapon sa ilang mga diyosdiyos nga way hanaw sa mga kamatuoran nga anaa gitago sa mga nanangen. Ambot lang kaha kon motoo nako tong mga nagtamudmod nga marginalized man kuno ko ug gahi pa gyod og ulo kay dili mosanong sa batakang mga balaod nga gilatid na sa mga nanggungis ug tang-an nga mga magsusulat.”

Dapanas: “Imong mga nobela nakigduwa sa pagkatradisyonal nga oral performance ug sa pagka-written text nga giutang sa dugay nang tradisyong sa mga nobela, nga usa ka genre sa katitikan nga naggikan sa Kasadpan. Apan, misalig ka sa ubay-ubay nga mga kamay sa naratibo sa oral performance kay ang imong mga karakter mibuhi sa mga sugilanon nga ilang gisugid. Kini kay natural lang nga migawas sa imong pagkamagsusulat nga mosuwat mahitungod sa gyod sa kultura ug kalibotang pagtan-aw nga imong nagidala. Unsa imong masulti aning dili Lumad nga mga magsusulat nga dili gikan sa Mindanao apan migamit sa materyal sa Indigenous Peoples sa ilang katitikanhong obra?”

Sungkit, Jr.: “Una, dakong sayop nga motoo ta nga gikan sa kasadpan ang nobela. Migamot lang na nga pagtoo tungod kay kasagaran, labi na nang naa sa mga akademya, wa may kritikal nga pagsabot sa kaggikan sa mga butang nga nakaabot dinhi sa atong mga isla. Panahon pa sa mga dinastiya sa Tsina, nanulat na ug nagbasa silag mga nobela. Ug ang una nga nobela, nasulat man sa Japan ni Murasaki Shikibu. Hinuon, kadaghanan man gud sa atong mga magsusulat didto man gyod gusto mototoy sa atngal sa kasadpan busa maoy ilang namat-an nga ang nobela gikan sa kasadpan.

“Ikaduha, dakong sayop nga didto ta manguhag inspirasyon sa pagsulat og nobela sa kasadpan tungod kay naa man tay kaugalingon kultura nga diin didto ta angay manukad. Kon kaniadto sinemana man gani ang pagsaysay sa mga tag-as nga nanangen nga nailhan nato karon nga epiko, way hinungdan nga dili ta makasulat og mga nobela nga lugos sab aga mailhan sa tibuok kalibotan. Apan ayaw mog too nako kay wa ko mototoy sa atngal sa kasadpan.

“Kabahin anang mga mangawat og materyal sa Indigenous Peoples, aw, usa ray klaro ana — WA NA SILAY KLARO. Nganong gamiton man nimo ang dili imo nga way pananghid ug sa sayop pa gyod nimo gamiton? Nakadungog na ko nga naa lagi mga ingon ana nga tawo. Apan sa pagkakaron, wa pa koy panahon aron basahon na sila. Sagdi lang kay moabot ra ang panahon nga basahon nako na silang tanan ug didto nako na panitan nang ilang mga pagpakaaron-ingnon. Hinuon, kabalo na man tang daan nga sila mga buta ra man sab intawon nga sumusunod sa ilang mga idolo nga mga magsusulat sa kasadpan nga banggiitan sab sa pagpangawat.”

Dapanas: “Daghan na sa imong mga balak ang akong nabasa ug moingon ko nga kini mipakita sa tematik nga patern sa nitibong mga sinuwat sa tibuok kalibotan—pagkawala sa nitibong yuta, pagkawala sa pagsalig sa neo-kolonyal nga kagamhanan ug awtoridad, ang pagka-suprema sa kinaiyahan, sumpaki sa mga kultura, kamugnaan ug pagkatawog balik, kalig-on sa mga Lumad sa Christian settler colonialism, pakiggira, pagbalhin sa laing lugar, ug madulaong kulturanhong pagka-usab.”

Sungkit, Jr.: “Ang akong pinalabi nga mga balak nasulat sa pinulongang Higaonon. Mao nga ang ako rang mahisgotan mao ra ang balak nga Higaonon A nga napatik sa hubad nga I Higaonon.  Gisulat nako ni usa ka kaadlawon niadtong Pebrero 2011 human makig-ambit og mamaen ni Buuy Baylan ta Nalandangan. Niadtong tungora, ang gatusan ka tuig sa among kasinatian morag natigom sa usa ka takuri sa gabukal nga kape nga nahurot nakog yarok sa wa pa mosidlak ang adlaw. Morag nanlimbawot gyod tingali ang balhibo sa tangkugo sa among mga silingan sa dihang nadungog nga adunay nagyawyaw taliwala sa kahilom sa kaadlawon.

“Nakahunahuna na sab ko anang pagpatik og koleksiyon sa mga balak. Apan sa pagkakaron, labing balaknon man ang pagmatuto sa akong mga anak samtang padayon kos pagpananom og kahoy ug kape. Mao nga hangtod ra sa sa handom ang pagpagawas og koleksiyon sa balak. Gawas pa, lisod magbalakbalak ra samtang gaanam-anamon og pamatay sa mga way batikolon ang mga lider sa mga lumad nga naghandom tawon nga adunay maayong kaugmaon ang ilang katawhan.”

Dapanas: “Ang usa ka magbabasa nga nahumol sa Western (ug Westernized nga Pilipinhong katitikanhong obra) nagdahom lang sa usa ka gihiusa, ug linyar nga pagpresenta sa mga naratibo ug kalamboan sa karakter, ug chronological consistency, ug ang Westernized mga magsusulat sa nasod kay nagdahom nga igo lang sila mosugid sa kinatibuk-ang sugilanon. Giunsa nimo paglikay niining pagpatuyang sa makadaot nga mainstream, ug sa pagpadayon nga tudloan ang mga magbabasa sa moral ug katilingbanon nga obligasyon mahitungod sa kulturas mga Lumad? Giunsa nimo pagpakita sa imong mga sinulat nga dapat usa kini ka etikal nga paninugha ug ang magsusulat kay usa ka responsable nga kritiko sa katilingban?”

Sungkit, Jr.: “Aw, sa akong kabahin, wala na nako na problemaha. Wala na kaayo koy pagtagad kon unsay gidahom sa magbabasa ug kon unsay ikasulti sa mga kritiko ug uban pa. Duha ra man say paingnan ana –  ang basahon ka o dili sa magbabasa. Mao nga mosulat na lang ko sigun sa kon unsay buot nakong isulat. Ug ang buot nako isulat mao ang mga butang nga sa akong tan-aw adunay mamahimong pulos. Ug alang nako, ang mga butang nga adunay pulos mao kadtong mga butang nga mopatin-aw sa atong kaugalingong bantang sa tanang mga butang aron nga makat-on tas paghawan sa atong kaugalingong dalan.

“Dali ra man na malikayan nang kabuang sa mainstream — ayawg sunod sa ilang kabuang. Ug ayawg too nga ang imong pagsulat kinahanglan mopatuyang sa kon unsay dali tunlon alang sa magbabasa. Kay kon ibutang nato nga ang pagpanulat usa usab ka matang sa pagpanambal, dili baya tanan tambal lami ug tam-is. Ug kon atong ibutang ang pagpanulat isip usa usab ka matang sa pagkaon, dili baya nato pakan-on og tam-is ang tawong himalatyon na sa diabetes.

“Kabahin sa kon giunsa nako pagpakita nga etikal nga paninguha ning pagsulat ug nga responsable nga kritiko ang magsusulat, aw, maayong mabasa ninyo ang mga napatik na nako nga mga balak ug nobela aron inyong masuta kon igo ra diay pangputos og bulad ang mga panid sa akong mga sinulat. Usahay ang magsusulat daghan kaayog sultihon kon unsa siya kamaayong laki o baye, bayot o tomboy, pero didto ra man gyod na magdaog kon naa bay mag-usik sa iyang panahon aron basahon ang mga sinulat sa usa ka magsusulat. Alang sa mga wa pa makapalit sa akong mga libro (Batbat hi Udan, Driftwood on Dry Land) o kaha wa makabasa sa Mga Gapnod sa Kamad-an nga migula sa Bisaya Magasin, ug sa ila nga way planong mag-usik-usik og palit sa akong mga libro, aw, basa na lang mo sa akong blog www.anijun.wordpress.com. Dugay na hinuon ko way gipatik didto apan maayo na lang to kon duna moy katahap nga dili gani angay iputos sa bulad ang mga panid sa akong mga sinulat. Ingna lang dayon ko ninyo aron mamaligya na lang kog tawas o kaha tawal.”

Mga Gapnod sa Kamad-an (Driftwood on Dry Land), Manila: UST Publishing House, 2011. Winner, 2007 NCCA Writers Prize     

Dapanas: “Ang pag-apil sa mga Lumad nga mga sinuwat sa literary canon kay krusyal apan wa nakapausab sa kritikal nga sanglitanan, kini kay usa ka paglimbasog nga miresultas kayabag tali sa mga sinuwat sa mga Lumad ug sa tradisyonal nga kritikal nga kategorya, ug sa kataposan napakyas kini sa pag-usab sa pagtuon sa Pilipinhong katitikan. Sa unsang mga paagi nga ang katitikan sa nasod ma sukod pag-usab aron mapakita ang pluralisasyon sa usa ka tinuod nga national nga katitikan? O kinahanglan ba gyod nga adunay national literature? O usa lang kini ka koleksiyon sa mga sinuwat sa lain-laing rehiyon?”

Sungkit, Jr.: “Maoy akong panaghap nga ang gikaingon mo nga kapakyasan mao ra gyoy paingnan sa ingon nga mga panlimbasog. Tungod kay ang paghatag pa lamang og bansagon nga “national” nagwarawara nang daan og sulab nga gamiton sa pagpungil sa tanang sungay kay aron mahimong parehas na ang nawong sa tanan.

“Gawas pa, dakong hisgot pa nang bahin sa atong pagkanasyon. Mao nga tingali dili pa gyod nato matul-id sa pagkakaron ang tanang kayabag pag-abot sa pagtuon sa katitikang Pilipinhon. Kay sa akong kabahin man gani, isuka pa man gani nako nang konsepto sa pagkaPilipino kay tataw man kaayo na nga patik sa pagkaulipon nga dili ko buot makig-ambit. Kini tungod kay dili ko buot nga mawad-an og bili ang pakigbisog sa akong mga kaapuapuhan nga wala sukad mopailawom sa pagbulut-an sa mga kolonisador (puti man o tabonon). Ug nga ang mga sama nako, bisan kanus-a dili moila nga ligal ug balido ang tratado sa Paris diin gibaligyag apil sa way ulaw nga Katsila ngadto sa maro nga Amerkano ang kayutaan namo nga wa sukad namo ibaligya nila ug wala sab mi mohatag kanilag katungod nga ibaligya. Ug kon dili ka paglong sa kasaysayan, dali rang masabtan nga ang teritoryo sa estadong Pilipinhon mao ang teritoryo nga iyang napanunod gikan sa agapan ug way ugam nga Amerkano.

“National? A, maypag mananom kog kamote. Apan kon naghandom gyod ta anang tinuod nga nasodnon, aw, manulat unta ta mahitungod sa mga butang nga mopahinumdom nato konunsay tinuod nga nawong sa atong kagawasan. Ayaw lang kaayo mog too nako ha kay wa ra ba koy masteral ug doktorado, ug ako usa ra ka yanong mag-uuma nga Higaonon.”

Newsletter Subscription

I want to be updated with the latest news from Payag Habagatan.

Topics: Contemporary Literature from Mindanao, Jr, Lumad Literature, Lumad Writings, Nanangen Storytelling, TS Sungkit

Published by

Alton Melvar Dapanas

Alton Melvar Dapanas is the associate editor of Mindanao Odysseys: A Collection of Travel Essays, general editor of Bukambibig, a multilingual journal of spoken word and performance poetry, co-editor of Libulan: Binisaya Anthology of Queer Literature, and editor for essay & nonfiction of Bulawan Literary Journal of Northern Mindanao. He is the author of two forthcoming books—The Cartographies of Our Skin: Lyric Essays (2018) and An Archipelago of Napes and Other Prose Poems (2019). Writing, translating, and editing in Binisaya and in English, his poems, nonfiction memoirs, travel writings, and lyric essays have been published in online and print magazines, journals, and anthologies in 7 countries on 3 continents. He is affiliated with the Asia Pacific Writers and Translators, and spearheads writers collective Nagkahiusang Magsusulat sa Cagayan de Oro. Currently, he is writing for the European Union’s Mindanao Interfaith Institute on Lumad Studies and has weekly segment at the Mindanao Gold Star Daily, and is working on a fiction and nonfiction anthology about conflict/postconflict Lumad and Moro areas in Mindanao and his third book, a micro-essay collection, to be titled The Rain Displaces The River.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *